Glas Muslimana Crne Gore

Informativni portal



Cyber muzej

September 3, 2019

Pljevlja

More articles by »
Written by: admin
Tags:

Turci su Pljevlja osvojili 1465. godine, i nazvali ga Taslidža (tašlidža – što znači Kamenica, ili kamena banja), porazivši prije toga na rijeci Breznici 1462. godine vojsku Hercega Stjepana. Od uspostavljanja osmanske vlasti i započinje proces islamizacije ovoga kraja. Inače, mjesto Breznica, koje je vjerovatno prvi naziv za gradsko naselje današnjih Pljevalja, a istovremeno i ime rječice koja protiče kroz ovaj grad, prvi put se pominje 822. godine, a nakon 1200. godine ovaj naziv je u dosta čestoj upotrebi.
Za vrijeme cara Uroša pljevaljski kraj pripadao je humskom knezu Vojislavu Vojinoviću, feudalcu tadašnje srpske države – Raške. Od 1368. do 1373. godine, pljevaljski kraj je bio pod upravom Nokole Altomanovića, da bi ga potom bosanski kralj Tvrtko prisajedinio srpskoj državi, u čijem sastavu je ostao do početka XV vijeka. Od tada pa do 1435. godine, Pljevljima je upravljao Sandalj Hranić, a od 1435. vojvoda Herceg Stjepan.
Među najstarije stanovnike Pljevalja spada ilirsko pleme Pirusta (III vijek p.n.e.), a u Kominama kod današnjih Pljevalja nalaze se neistraženi ostaci rimskog municipijuma “S…” sa izrazito bogatim nalazištima, koji je najvjerovatnije nastao u II vijeku nove ere, dok su Rimljani došli u ove krajeve u I vijeku nove ere. Ime ovog rimskog grada još nije poznato. Slovenska plemena su došla u pljevaljski kraj najvjerovatnije u V i VI vijeku, nakon čega su se starosjedilački Iliri stopili sa njima.

Turski putopisac Evlija Čelebija, koji je Pljevlja pohodio u prvoj polovini XVII vijeka u svom putopisu o Pljevljima kaže: „Ova varoš leži usred golih i kao snijeg bijelih stijena, na terenu obraslom zelenilom, vinogradima i baščama. Od njenih deset mahala, pet je muslimanskih, a pet hrišćanskih. Ima svega deset džamija sa mihrabom. Najimpozantnija i najljepša je džamija Husein-paše Boljanića… Ovdje postoje još: Hadži-Huseinova, Hadži-Rizvanova, Hadži-Alijina, Odabašina i Ahmed-begova džamija. Ima takođe dvije medrese, tri osnovne škole (mekteba), dvije tekije, Hasan-pašina javna kuhinja (imaret), zračno javno kupatilo (hamam) i tri prenoćišta (hana) velika kao bezistan u obliku tvrđave. Dalje, ima do sedam stotina tvrdo građenih, daskom, ćeremidom i pločama pokrivenih kuća s vinogradima bez bašča. Pašin saraj nalazi se na istočnoj strani varoši, na obali rijeke Breznice. U čaršiji ima dvije stotine dućana.

Pljevlja su bila važna raskrsnica karavanskih puteva i važan trgovački centar, kao važan centar događanja kroz istoriju. Jedan put vodio je od Kotora i Risna preko Grahova, Nikšića, Krnova, Šavnika, Jezera, Lever Tare, do Pljevalja, a potom nastavljen preko Prijepolja, Sjenice, Novog Pazara, dolinom Zapadne Morave i dalje prema sjeveru. Značajan je za trgovinu bio i put koji je od dubrovačkog primorja vodio preko Trebinja, Bileće, Gacka, Sutjeske, Foče preko Čajniča do Pljevalja. Te komunikacije predodredile su da Pljevlja budu značajan trgovinski, zanatski i administrativni centar. Pljevlja, odnosno Taslidža, sa Nahijama Kukanj, Kričak, Poblačje, bili su po svom značaju drugi muslimanski centar na prostorima današnjeg Sandžaka. Osmanska vlast u Taslidži uspostavljena je 1465. godine.

U defteru iz 1475-1477. godine nalazimo začetak Pljevalja, a u njemu je zabilježeno
”Od zemlje vojnika, po imenu Radisava i Radivoja, oduzete su 23 parcele radi izgradnje šehera pa im je u zamjenu za to data zemlja od sela zv. Subratina i od državne zemlje Jezerje, sve dok sačinjavaju 25 parcela”.
Pljevlja su bila upisana u Defteru kao pazarište “Taslidža” Kamenica (grad u kamenim brdima). Do tada je na ovom prostoru od ranije postojao trg oko kojeg su se nalazile 72 kuće koje su bile udaljene jedna od druge pa kao takve nisu činile neko koncentrisano naselje. Već 1516. godine u ovom je naselju bilo 130 hrišćanskih i 20 muslimanskih domova.

Pljevlja su se prvobitno nalazila u sastavu nahije Kukanj. 1469. godine u sastavu vilajeta “Hersek” nalazio se Kukanj sa Pljevljima. U defteru iz 1475-1477. godine nalazimo prve pomene pripadnika islama. Nahija Kukanj je upisana sa 38 muslimanskih domaćinstava, među kojima se pominju: Mustafa sin Olivera, Skender sin Vladislava, Husein sin Radojice… Imena njihovih roditelja govore da su na islam prešli neposredno od roditelja koji su bili hrišćani, moguće bogumili.
U Pljevaljskom kraju islam se postepeno i kontinuirano razvijao i jačao, tako da je krajem 16. stoljeća 76% stanovnioštva na ovim prostorima već bilo prešlo na islam.

Za razliku od Novog Pazara, gdje je muslimansko stanovništvo većinom bilo naseljeno u gradu, u pljevaljskom kraju islam se uglavnom širio u seoskom području. Razlog ovakvog širenja islama u Pljevljima, najvjerovatnije je taj što su seosko stanovništvo uglavnom činili bogumili. Posebno je to bilo karakteristično za Kukanj sa Bukovicom.

Prisustvo Bogumila u nahiji Kukanj objašnjava se izgonom 40.000 pripadnika bogumilske jeresi, odnosno kristijana, iz Bosne. Oni su se djelimično naselili na prostorima između Ćehotine i srednjeg toka Lima. O tome svjedoče i dva istorijska izvora: „Kunovski zapis“ i „Divoševo evanđelje“.

„Kunovski zapis“ je nastao između 1560 i 1565. godine, u kraju koji je graničio sa nahijom Kukanj. Ovaj zapis je pisan bosančicom, a dijelom i na latinskom jeziku što ukazuje da su ovi krajevi pripadali „kristijanskoj zemlji.“ U ovom zapisu pominju se poimenično 29 muslimanska imena kunovskih seljaka. Neka od pomenutih imena su Hasan, Bajazit, Mustafa, Daut, Ferhat, Jakub i dr.
. Iz sadržine ovog dokumenta se vidi da su na ovom prostoru živjeli bogumili, koji su potom primili islam.
„Divoševo evanđelje”- pronađeno je 1960. godine u selu Podvrh kod Bijelog Polja u seoskoj crkvi.
Među najstarijim muslimanima ovog područja smatraju se stanovnici Bukovice. Imaju džamiju stariju od Pljevaljske. Veliki je broj begova i aga, skoro svaki treći. Ni Bihor nije bio tako begovski kao što je bila Bukovica.
Pljevlja su 1576-1831. godine bila sjedište Hercegovačkog sandžaka.
U prvih nekoliko decenija, prelaskom na islam, odnos stanovništva u ovom kraju se značajno promijenio. Formiranjem pljevaljskog kadiluka i premještanjem sjedišta iz nahije Kukanj u kasabu Pljevlja odrazilo se i na vjersku strukturu stanovništva. Izgradnjom Husein pašine džamije, počelo je kvalitetnije izgrađivanje grada. Sredinom XVII vijeka u pljevljima se spominje sedam ulica: Rizvanija, Hamidija, Hadži Hasanova, Ahmed-begova, Hadži Zećerina, Husein-pašina i Ciganska. Pored Husein pašine džamije izgrađena je i Husein-pašina medresa, postoje dvije tekije, tri osnovne škole…

 

Porušene pljevaljske džamije

Kada pišemo o islamskoj kulturi, tradiciji, arhitekturi i uopšte istorijskim korijenima Bošnjaka, smatramo veoma važnim barem ukratko spomenuti i uništene, odnosno nestale tragove bošnjačkog bitisanja na ovim prostorima. U tom smislu ćemo samo nabrojati neke od objekata islamske sakralne kulture koji na prostorima Pljevalja danas više ne postoje.

Porušene džamije u gradu

1. Hadži Hasan džamija,
2. Odobaša džamija, porušena 1936. godine
3. Misri Ahmed beg Jusuf kadi džamija, porušena 1959 .godine, radi regulacije rijeke Breznice.
4. Bubica džamija, porušena 1959. godine, radi regulacije rijeke Breznice. Na njenom mjestu sagradjen soliter i trafostanica.
5. Hamidija džamija, zbog neodržavanja i nebrige, srušila se 1940. godine.

Porušene džamije na seoskom području:

1. Džamija u Mijakovićima, zbog neodržavanja i nebrige, porušena 1935,
2. Džamija u Planjsko, zapaljena 1943. god. Na istim temeljima je obnovljena 1967. godine, da bi opet bila spaljena 10.04.1993. godine.
3. Džamija u Jabukovom grobu, zapaljena 1943. godine.
4. Džamija u Buhrićima, zapaljena 1943. godine, na njenim zidinama se klanjalo do 1965. godine. [35]
5. Džamija u Strahovom Dolu, zapaljena 1943. godine,
6. Džamija u Gracu, srušena 1912/13, za vrijeme balkanskih ratova,
7. Džamija u raštićima, zapaljena 1913. god, zatim obnovljena pa opet zapaljena 1943. godine.
8. Džamija u Pračici, srušena 1943. godine,
9. Džamija u Krndžinoj bari (Krndžinoj vodi), srušena 1913. godine,
10. Džamija u Petinama, srušena 1913. godine,
11. Džamija u Nefer Tari (Lever Tari),
12. Džamija u Djurdjevića Tari,
13. Džamija u Odžaku, srušena za vrijeme balkanskih ratova,
14. Džamija u Hoćevini,
15. Džamija u Podborovi,
16. Džamija u Borčanima, srušena 1912. godine.

Postojeće džamije

Jedna od najpoznatijih džamija ne samo u Pljevljima nego u čitavoj Crnoj Gori, pa i šire, jeste Husein-pašina džamija. Ona zasigurno zauzima istaknuto mjesto među spomenicima
islamske umjetnosti na prostorima čitavog Balkana. Po svom tipu, arhitektonskim karakteristikama, a posebno po očuvanim kupolicama nad mihrabskim zidom predstavlja jedinstvenu građevinu ove vrste kod nas. Zadužbina-vakuf je Husein-paše Boljanića, koji potiče iz poznate porodice iz sela Boljanića, udaljenog od Pljevalja oko 20 kilometara. Rodonačelnik porodice Boljanić bio je Bajram-aga, koji je posjedovao manji posjed-timar. Imao je šestoro djece – sinove Sinana, Huseina, Alibega, Dautbega, te kćeri – Maksumu i Zulkadu. Sinan je bio zet Mehmed–paše Sokolovića (oženjen njegovom sestrom Šemsom). Zahvaljujući podršci Mehmed-paše Sokolovića, sinovi Bajram-age su uznapredovali do zvanja sandžakbegova i paša. Zahvaljujući tom braku, Sinan-beg je odlukom Porte 1562. godine imenovan za bosanskog sandžakbega. Sagradio je džamiju i mekteb u Čajniču, karavan saraj, tekiju sa musafirhanom, 22 dućana, dvije radionice za štavljenje kože i dva mlina na rijeci Janjini. Sinanov mlađi brat Husein, brzo je uznapredovao u carskoj službi, najvjerovatnije zahvaljujući podršci Mehmed-paše Sokolovića, sa kojim je bio u rodbinskoj vezi. Tačan datum rođenja i smrti Husein-paše nije poznat, ali se može predpostaviti da je živio mnogo godina, obzirom da je bio na raznim važnim funkcijama u Osmanlijskom carstvu – preko trideset godina. Husein-paša Boljanić u drugoj polovini XVI vijeka postaje istaknuti osmanski funkcioner.

Husein-paša je svoju državničku karijeru započeo kao subaša Popova polja, a od marta 1567. do marta 1569. godine nalazi se na položaju namjesnika Hercegovačkog sandžaka.

Marta 1569. godine Husein-paša je imenovan namjesnikom Bosanskog sandžaka, a 1572. godine premješten je za namjesnika pokrajine Dijarbakir u Maloj Aziji. Tamo se Husein-paša kratko zadržao i već je sljedeće 1573. godine imenovan za namjesnika Misira (Egipta).
Godine 1585. spominje se kao beglerbeg Bagdada, nekadašnjeg sjedišta sunitskih halifa.
Sultanovim fermanom ponovo je imenovan bosanskim namjesnikom 1594. godine, kao beglerbeg Bosanskog ejaleta, da bi sljedeće 1595. godine na njegovo mjesto Porta imenovala Smail-pašu zvanog Arpad. Husein-paša u međuvremenu napušta Bosanski ejalet i odlazi u Budim, kod sina Mehmed-paše Sokolovića koji se zvao kao i njegov otac – Mehmed. To je posljednji pisani podatak o Husein paši.
Po ugledu na mnoge ranije osmanske funkcionere i svog starijeg brata Sinan-bega, i Husein-paša je nastojao da ostavi iza sebe neki hajrat, odnosno vakuf. Prema raspoloživim podacima vakuf Husein-paše obuhvatao je džamiju, mezaristan, šadrvan, sahat kulu, bezistan, turbe, mekteb, hamam-javno kupatilo, 34 dućana, dvije kahve, 7 magaza, 5 berbernica, 2 hana, 2 sobe, Milet bašču, aščinicu, dva placa, 2 bašče, 2 kuće, pet njiva, osam čitluka. U popisu hercegovačkog sandžaka iz 1570 godine stoji ” … Husein-paša, sadašnji beglerbeg Dijarbakira podigao je džamiju u kasabi Tašlidža ”. Ime glavnog neimara nije nam poznato, ali na osnovu drugih podataka može se pretpostaviti da je skicu za ovu džamiju uradio poznati neimar Hajrudin, koji je projektovao i Stari most u Mostaru. Posmatrajući je u širim okvirima osmanske umjetnosti, ova džamija se svrstava u red najznačajnijih zadužbina tog obima na tlu Osmanskog carstva nastale u vrijeme Kodža Mimar Sinana.

Unutrašnjost džamije ukrašena je detaljima u kamenu i rezanim na drvetu na mihrabu, mimberu i ćursu. Turska perforacija (slikarstvo) na unutrašnjim zidovima je izvanredna i fascinira posjetioce. Dekoracija zidova je izvršena koncem XIX vijeka. Džamija je zidana od kamena, a uz noćno svjetlo daje posebnu estetsku draž. O Husein-pašinoj džamiji pisali su brojni putopisci koji su prolazili kroz ovaj kraj.
Najznačajniji opis njenog izgleda i ljepote dao je u svom čuvenom putopisu Evlija Čelebija, koji je posjetio Pljevlja 1664. godine, nazvavši je ”… nenametljiva ljepotica…”, te ”… Ona je kao kakva carska džamija … ima divan umjetnički izrađen minaret i plavu visoku kupolu. Sama po sebi džamija ne bi imala onu vrijednost, kad je ne bi pratili ostali elementi koji su sačuvani: sahat kula, šadrvan kao i mezarluci sa zelenilom.”
Osnova Husein-pašine džamije je kvadratnog oblika. Dugačka je nešto više od 17 metara, a široka 13 metara. Njen glavni centralni prostor nadvisuje kupola raspona 10,85 metara. Pored glavne ima i dvije male kupole. Na ulaznom dijelu nalaze se 4 mermerna stuba. Munare zidano od laporca, visoko je 42 metra, od podnožja munareta, do šerefeta ima 110 stepenica, pa se smatra da je ovo munare jedno od najviših na Balkanu. Pretpostavlja se da je plan sačinio poznati mimar tog vremena, Hajrudin, koji je projektovao i Stari most u Mostaru. Po svojim karakteristikama, Husein-pašina džamija pripada stilu Ishak Čelebijine džamije u Bitolju, Čekrekčijine u Sarajevu, Aladža džamije u Foči i Hajder Kadijine u Bitolju. Evlija Čelebija kaže: “da je kao kakva carska džamija, da je pokrivena olovom, da ima munare i visoku plavu kupolu, divno umjetnički izgrađenu. Oko ove kupole ima još šest polukupola, a izvan jugoistočne kapije stoje još tri kupole sa po četiri mramorna stuba. U sva četiri ugla džamije nalaze se, takođe, četiri ukrasne kupole. Premda je ova džamija malena, njeni su alemi visoki kao čovjekov uzrast. Kako je njen osnivač bio misirski vezir, on je dao da se ti alemi onamo naprave. Pozlatio ih je sa deset hiljada dukata i poslao mletačkim lađama iz Aleksandrije. Oni se i sada sjaje tako kao da su istom izašli iz majstorove ruke; od njihovog sjaja ljudsko oko zabliješti. Od Sulejman-hana ovi alemi nijesu rđali. Ova džamija ima minber, koji je takođe lijepo umjetnički izrađen. Majstor je tako isklesao mramor da mu se može čestitati na vještini. Iznad mihraba se nalazi slika Kabe na crnoj kadifi izvezena i ukrašena zlatom tako da izaziva zavist Manija i Behzada. U ovoj džamiji ima još jedna rijetkost koja zaslužuje da se vidi: to su hasure kojima je džamija zastrta. Husein paša je iz Misira poslao ove hasure u Sulejman Hanovo doba. To je takva vrsta hasure da ona i danas stoji onako umjetnički izgrađena i lijepa kao da je istom izašla iz majstorovih ruku, pa će vjerovatno tako još mnogo stotina godina ostati.“

Oko glavne džamijske kupole imaju još tri manje kupole na četiri mramorna stupa.
U sva četiri ugla džamije nalaze se četiri ukrasne polukupole.

Munare je visoko 42 metra, sazidana je od laporca. Godine 1912. Munare je pogodio grom, pa je ponovo u istom stilu sazidan dio iznad šerefeta. Ukras na šerefetu rađen je po starim kalupima stalaktita koji su ga ranije krasili. Na podnožju munare, gdje se munara odvaja od glavnog objekta, nalazi se tarih, ispisan na spoljašnjem dijelu munare, u krugu. Prijevod tariha glasi:
„DOK POSTOJI (DŽAMIJA ILI MUNARA) ONA ĆE BITI OČITI ZNAK POSTOJANJA PRAVDE, DOK JE U USPRAVNOM POLOŽAJU JAMAC JE
BOŽIJEG ZAKONA.“

Treba napomenuti da se u džamiji nalazi i jedan stari originalni ćilim, čija godina izrade nije poznata. Ovaj ćilim se sastoji iz tri dijela i njegova ukupna težina je oko 400 kg, a nalazi se ispod današnje prostirke, koja se sastoji od ćilima ručne radinosti.

Takođe je značajno napomenuti da se u Husein-pašinoj džamiji čuva rukopis Kur’ana (mushafa) koji predstavlja vrhunsko djelo islamske kaligrafije 16 – tog vijeka. Mushaf je pisan 987. godine po hidžri, odnosno 1571.godine, na zahtjev Husein-paše. Rukopis ima 233 lista veličine 39 x 28,5 cm i povezan je kožnim omotom. Ukrašen je sa 352 minijature na zlatnoj podlozi. Motivi su krug, krug sa šiljcima okrenutim duž stranice, kvadrat i stilizovana kupa cvijeća. Prepisivač i iluminator nije poznat jer je rukopis potpisan samo signalom ,,Dža‘’, što bi prema rahmetli profesoru Kasimu Hadžiću moglo da odgovara tada čestom imenu Džafer.

Pred džamijom se nalazi šadrvan. O njegovom izgledu je pisao francuski putopisac Filip Difren-Kane, kada je 1573. godine u pratnji francuskog ambasadora prolazio kroz Pljevlja. Zapisao je sljedeće: ”U džamiji ovog mjesta vidi se lijepa i umjetnički rađena česma.”

Smještena u samom centru Pljevalja, ova džamija je jedan od prepoznatljivih simbola našeg grada i predstavlja jedan od najljepših i najznačajnijih objekata islamske kulture na Balkanu.
Priča o najvećoj pljevaljskoj džamiji počinje sa dolaskom Husein-paše Boljanića, iz Istambula u Pljevlja. Visoki položaj omogućio mu je da u Pljevljima podigne džamiju, kao svoju zaostavštinurodnom kraju, jer je rodom bio iz sela Boljanići, blizu Pljevalja.
Pod budnim okom slavnog neimara Hajrudina, koji je projektovao i čuveni Stari most u Mostaru, počela je gradnja džamije, koja je završena 1569. godine.
Zidana je od tesanog kamena, sa minaretom visokim 42 metra. Husein-pašina džamija u Pljevljima, ima kulturno-istorijsku i umjetničku vrijednost i predstavlja remek-djelo istočnjačkog građevinarstva. Od neobične je važnosti što je sačuvana u gotovo izvornom obliku.
Ispred ulaska u džamiju nalazi se šadrvan. Pored starih rukopisnih knjiga na arapskom i turskom jeziku u džamiji se čuva rukopis Kurana iz 1571. godine pravljen po nalogu Husein-paše Boljanića, a cijela unutrašnjost je zastrta starim rijetkim misirskim ćilimima.
Džamija sa neobičnom i skladnom arhitekturom učinila je da se njegovo ime dan danas pominje. Osim džamije Husein-paša je podigao mekteb, medresu, imaret, karavan-saraj, hamam, kameni most i svoj saraj.
Pored Husein-pašine džamije u Pljevljima se nalaze još tri džamije: Rizvanija blizu Milet-bašte, kao i džamija na Jaliji i iza Vatrogasnog doma.

Sahat kula u Pljevljima, smještena u centru grada, sa kraćim ili dužim pauzama u radu, pokazuje tačno vrijeme još od 18. vijeka.
Zidana je od polutesanog kamena različitih veličina, sa naglašenim fugama. Kružno polje sata sa brojevima i kazaljkama smješteno je na jugozapadnom zidu, okrenuto prema glavnoj ulici, odnosno centru grada.
U osnovi je kvadratnog oblika 3,60 sa 3,60 metara sa širinom zidova od 0,90 m, . Prema vrhu, ove dimenzije se neznatno smanjuju, tako da bočne strane kule imaju gotovo trapezoidni oblik. Visina pljevaljske Sahat kule je impozantna i iznosi 28 metara, što je čini najvišom u Crnoj Gori i Sandžaku.
Vrijeme gradnje kule još uvijek nije ni približno utvrđeno, kao ni ime ktitora i neimara. Posmatrajući njene arhitektonske i građevinske karakteristike, poređenjem se može dovesti u vezu sa Sahat kulom u Foči za koju se pouzdano zna da je nastala polovinom 18. vijeka kao zadužbina Mehmed-paše Kukavice.



About the Author

admin





Matica muslimanska Crne Gore