Glas Muslimana Crne Gore

Informativni portal



Cyber muzej

September 3, 2019

Nikšić

More articles by »
Written by: admin
Tags:

Kada se od Podgorice krene pitomom dolinom Zete dolazi se u Nikšić – drugi po veličini grad današnje Crne Gore. Nikšić je najprostranija crnogorska opština sa površinom od 2065. km2, u kome živi oko 78.000 stanovnika. Opština Nikšić obuhvata centralni i zapadni dio današnje Crne Gore, i svojom površinom obuhvata 15% teritorije CG, što je čini najvećom opštinom države. Sastoji se od četiri gradske cjeline ili rejona: Bedem (nekadašnji Onogošt), Stara varoš, Nova varoš i Novi Nikšić. Rejoni ustvari predstavljaju etape razvoja grada Nikšića. Za razliku od mnogih drugih gradova, ovdje su urbanističke osobenosti dobro očuvane. Grad ima četiri trga, i preko 60 ulica, od kojih se šest najvažnijih grana sa istog trga.

O nastanku i prvoj lokaciji naselja iz kojeg se razvio Nikšić nema neposrednih izvora, kao što nema mnogo ni podataka o njegovom razvitku sve dok nijesu ovim krajevima zavladali Rimljani, koji su ostavili prve pisane izvore o ovom gradu. Sigurno je, međutim, da je grad nastao mnogo ranije i to kao naselje starosjedilačkog ilirskog stanovništva, i da je, zatim, prolazilo razne faze antičkog doba, mijenjajući gospodare, ulogu i značaj, da bi najzad postao naselje i sjedište okolnog ‘slovenskog’ stanovništva.

Sasvim je izvjesno da su staro-ilirska naselja postojala i u okolini današnjeg Nikšića, mada je teško preciznije ustanoviti njihov raspored. Postoji samo nekoliko neposrednih podataka o ilirskim plemenima i ostacima njihove materijalne kulture. Sačuvani su samo u ličnim imenima, zabilježenim na spomenicima iz perioda rimske vladavine. Ovi natpisi nedvosmisleno potvrđuju tezu da je ilirsko stanovništvo u okolini današnjeg Nikšića pripadalo plemenu Dokleata, koje je imalo svoj centar u antičkoj Duklji. O položaju i ulozi plemena Dokleata u ilirskom plemenskom savezu i njihovoj ulozi, u procesu grčke kolonizacije naših krajeva, koji je započeo u 4. vijeku prije nove ere, nema nikakvih podataka. No, bez obzira na oskudnost izvora, na osnovu opšteg toka razvitka, mora se zaključiti da je taj proces morao uticati u dvojakom smislu. Pleme Dokleata je svakako moralo biti obuhvaćeno događajima ilirsko-grčkih sukoba, a zatim i privredno – kulturnim uticajem nekih grčkih emporija.

Neki, dosta sigurni, podaci nameću predpostavku da je ilirsko-dukljansko stanovništvo osnovalo svoje naselje na mjestu bliskom današnjem Nikšiću jos prije rimskih osvajanja. Taj ilirski lokalitet poznat je iz istorijskih izvora, kasnijeg rimskog perioda, pod ilirskim nazivom Anderbe ili Anderve. Dugotrajni ilirski ratovi, koji počinju drugom polovinom 3. vijeka prije nove ere, završeni su propadanjem ilirske države i padom ilirskih plemena, pa i Dokleata, pod rimsku vlast, i to izgleda negdje oko 59. g. prije nove ere, u vrijeme G. J. Cezara (100-44). Time je i započeo period duge rimske vladavine ovim krajevima. Padom pod rimsku vlast, pleme Dokleata ušlo je kao posebna jedinica u sastav rimske provincije Dalmacije, zadržavši, kako je to bio opšti slučaj u principu rimske kolonizacije, svoju plemensku strukturu.

Pomeni današnjeg Nikšića u rimskim pisanim spomenicima sadržani su u dva izvora. Prvi tzv. Ilinerarium Antonini po svoj prilici potiče iz 1. vijeka. U njemu je dat popis vojničkih rimskih puteva, s usputnim stanicama. Drugi tzv. Tabula Puetangeriana, karta glavnih rimskih komunikacija, također sa popisom usputnih stanica, rađena vjerovatno oko 4. vijeka, ali sačuvana u prepisu – kopiji iz 13. vijeka (1264). Mada se u nekim pojedinostima razlikuju, oba spomenika daju dosta indentičnih podataka. U oba popisa komunikacija Skodra – Narona spominje se stanica Anderva.

Period rane srednjovjekovne dukljansko-zetske državne samostalnosti, koji traje sve do njenog pripajanja Raškoj Stevana Nemanje, oko 1183. godine, nesumnjivo je bio period velikog poleta i uspona ovog grada. U zetskoj ranoj državi Vojislavljevića izvršen je proces slovenske kolonizacije i uspostavljanje ranofeudalnog slovenskog društveno-ekonomskog sistema.

Stare centre i naselja ilirsko-romanskog stanovništva, opustjele pred najezdom slovenskih plemena, zaposijedalo je slovensko stanovništvo, obrazujući sistem Župa, sa svim njihovim ranim privredno ekonomskim i političkim institucijama. Jedna od najranije pominjanih župa ranog zetskog perioda je i župa Onogošt.

Na osnovu ostataka materijalne kulture na području Nikšića, a posebno u Crvenoj stijeni, može se gotovo u kontinuitetu pratiti društveni razvoj, takoreći od pojave čovjeka. Na 50.km od Nikšića nalazi se pećina Crvena stijena, arheološko nalazište sa 31 slojem. U njoj je nađeno preko 5.000 raznih predmeta. Tu se pojavila i prva umjetnost na tlu Crne Gore u formi linearizma. Ona je, inače, jedno od najvecih paleolitskih nalazišta u Evropi.

Od rijetkih arheoloških lokaliteta jedno se upravo nalazi na teritoriji današnjeg Nikšića. To je u nauci poznati lokalitet Smrdusa. Ovdje su otkrivene šuplje bronzane sjekire-keltovi, karakteristične za sjeverne regione, što ukazuje na proces migracije i miješanje etničkih grupa na ovom području Crne Gore.

Spominje se da je stari grad ‘Onogošt’, nastao je još u IV vijeku kao rimsko vojno utvrđenje, na raskrsnici važnih putnih pravaca koji su povezivali uže teritorije i susjedne oblasti, dobro situiran, na prirodnom stjenovitom humku, u polju između Studenačkih glavica i Trebjese. Kroz vjekove biva rušen, obnavljan i dograđivan, mijenjajući izgled i gospodare, svjedočeći o krupnim društvenim i historijskim kretanjima i promjenama vremena u kojima je opstajao, i kao rimski kastrum, i kao objekat u sistemu odbrane čitave oblasti u srednjem vijeku, kao centar Župe u vrijeme procvata pravoslavnih država, i, napokon, kao dobro utvrđeni muslimanski grad.

Četristo godina – islamskog perioda – Nikšića

Osmanlije su svojom nogom kročile na tlo Nikšića 1465. g., za vrijeme vladavine čuvenog halife, sultana Mehmeda Drugog el-Fatiha (1432-1481). Postoje kazivanja da ih je tom prilikom predvodio Staniša, najmlađi sin hercega Stjepana, kasnije Ahmed-paša Hercegović.

Ovaj srednjovjekovni gradić su Osmanlije zatekle u ruševnom stanju, i takvim je bio tokom čitavog 17. stoljeća, jer su ga Osmanlije napustile oko 1590. g. Kao nahija prvi put se spominje 1469. g. Tada su u tom dijelu popisani samo Onogošt i Trebinje. U defteru iz 1475. g. spominje se nahija Onogošt sa Mostarom, sa 12 sela i 74 hrišćanska domaćinstva. Dvije godine kasnije, 1477. g. upisana je nahija Gračanica–Nikšić među vlaškim posjedima, sa jednim džematom i 21 domaćinstvom. Vodio ga je vojvoda Batrić. U istom defteru nalazi se i nahija Onogošt sa 47 domaćinstava.

Izgradnja Nikšića i tvrđave poznatije pod imenom ‘Bedem’

O vremenu izgradnje – nove tvrđave – Onogošt, ima nekoliko podataka. Po jednim građena je u dvije faze, najprije 1696., a zatim 1702. g. Po drugim, Onogošt je podigao Redžep-paša Šehić 1699. g. i navedene godine je poginuo u Drobnjaku. Po trećim, grad je podignut 1703.g., a Redžep-paša Šehić koji ga je gradio, navodno je poginuo iste godine u Drobnjaku. Postoje, međutim, i dva izvorna dokumenta koji govore da je grad izgrađen 1691. g., gdje je po našoj ocjeni upravo tada počela njegova gradnja. Jedan od ova dva dokumenta govori da je 1691. g. ponovo podignuta tvrđava, i u nju nastanjeni neferi, te da zbog pojave odmetnika broj nefera treba povećati. Drugi dokument se odnosi na isplatu plaća neferima. U njemu se govori da je te 1691. g. počela gradnja tvrđave. Postoji, također, podatak da je jedan broj hercegnovskih muslimanskih porodica pošao prema Onogoštu, sa namjerom da se tamo nasele, iste godine kada su iz Herceg Novog protjerani tj. 1687.g. To je najvjerojatnije tačno jer su se neke hercegnovske muslimanske porodice ovamo naselile prije nego je počela izgradnja, a najvjerojatnije na osnovu saznanja da će tu biti izgrađen novi grad. Izgradnjom grada Nikšića, Osmanlije su željele da na određeni način upotpune gubitak Herceg Novog. Njima je to tkđ. bilo potrebno jer je upravo u tom vremenu hajdučija na ovim prostorima bila jako izražena, pa je trebalo izgraditi utvrđenje gdje bi se smjestio određeni kontigent vojske koji bi obezbjeđivao saobraćajnicu Podgorica – Trebinje – Dubrovnik.

Postoji tkđ. još jedan dokument koji govori da je Onogošt izgrađen 1704.g. Najvjerojatnije je da se radi o godini kada je završena njegova gradnja. Jedan osmanlijski dokument govori da je 1712.g. zemlja, u neposrednoj blizini Onogošta, razdijeljena neferima, i da je izvršena adaptacija prostora unutar grada, od podgoričkih vrata do unutar tvrđave. Najvjerojatnije je da se ovaj dokument odnosi na vrijeme neposredno poslije pokušaja ruskog pukovnika Mihaila Miloradovića da osvoji ovaj grad. Iz prvih dana nakon što je grad izgrađen sačuvano je nekoliko dokumenata u sarajevskom sidžillu.

Tvrđava (Citadela) poznata pod imenom Onogošt podignuta je u meridionalnom smjeru, na grebenu stjenovite, strme glavice koja se izdiže nad poljem 20-25.m. Bila je dugačka 214.m, a u srednjem dijelu, gdje je najprostranija, široka oko 30.m. Zapadni, nešto duži zid tvrđave debeo je 1,6.m, a istočni, na koji se naslanja donji dio utvrđenog grada, 1,1.m. Na južnom, krajnjem dijelu tvrđave, izdizala se petougaona trospratna kula, a na sjeveru niža osmougaona kula. U sredini se nalazi – Kastel, najstarija građevina tvrđave, koji su sačinjavale dvije topdžane, stan dizdara i stan azapa (tvrđavskih stražara), i dubok podrum, ozidan na svodu, koji je služio kao magacin za municiju. Na najuzvišenijem dijelu tvrđave, bila je artiljerijska platforma sa koje je moglo dejstvovati 14 topova na sve strane. Dvije manje platforme (topdžane) bile su podešene za po jedan merzer, a na južnom i istočnom dijelu tvrđave moglo se smjestiti 6-8 topova pojedinačno. Donji grad (dio utvrđenja pod glavicom), građen u obliku četvorougla, zaštićen tvrđavom, sa kojom je sačinjavao cjelinu, i tri zida, visoka po 4.m, debljine od 1,45-1,5.m, sa kulama na uglovima i u sredini, bio je nešto uži, ali znatno širi od gornjeg. Istočni zid Donjeg grada, na čijem su se uglovima nalazile Prosena i osmougaona Osa kula, sa bunarom i zrvnjem, a u sredini Velika kapija, bio je dug 104.m, juzni 66.m i sjeverni 86.m. Transportne kule su pripremljene za pješadijsku odbranu. Kruna zidova oko donjeg grada, bila je izgrađena u vidu bankete, koja je prolazila kroz kule i njome su se mogli kretati vojnici.

Tvrđava je nosila naziv Onogošt sve do 1767.g. kada je podnijet zahtijev da se taj naziv zamijeni nazivom Nikšić, prema imenu plemena koje se na tom prostoru spominje još od 26. septembra 1355.g. Inače, oni su bili vlasi – stočari. Jedan broj njih je prešao u Rovce. Ti tadašnji nikšićani, naseljeni na prostoru Rovaca, kasnije su se razvijali kao: Bulatovići, Vlahovići, Stjepanovići, Srzojevići … Prije dolaska Osmanlija naselili su se na prostore Srednjeg Polimlja, i bili među prvim vlaškim plemenima koja su sa Osmanlijama veoma blisko sarađivala. Na tim prostorima su se spominjali od četvrte decenije 14. do osme decenije 15. stoljeća.

Sa Osmanlijama su najvjerojatnije prestali da sarađuju krajem 16. stoljeća, u vrijeme pobune koju je predvodio vojvoda Grban. U vrijeme Kandijskog rata, sklopili su savez sa Mletačkom Republikom protivu Osmanlija, i tada su brojili oko 1600. boraca. Sa približno istim brojem boraca učestvovali su, na strani Mlečana, pri zauzimanju Risna 1684., i Herceg Novog 1687. od tada vladajućih muslimana – Osmanlija. Nakon gubitka Herceg Novog, Osmanlije su formirale novi kadiluk (centar okružnog suda). Zvao se ‘Novska Bekija’. Sjedište tog novog kadiluka bilo je u Onogoštu.

Stanovnici novo-utvrđenog grada Nikšića

Prvi njegovi stanovnici, tog perioda, su bili izbjegli muslimani Herceg Novog i Risna, koje je u Onogošt doveo Redžep-paša Šehić. Među tim prvim nikšićkim porodicama bili su Danjevići i Rizvanbegovići. Kao epska ličnost poznat je Ago Rizvanbegović. Kaže se da je bio veoma hrabar, ali i samovoljan. Mjesto na kojem je ubijen nosi i dan danas naziv ‘Hadžova skala’. Osvetili su ga muslimani iz Risna ubivši za njega 300 vezirovih vojnika!

Poslije muslimana Herceg Novog i Risna, u Nikšić su došle izbjeglice koje su uspjele da napuste Crnu Goru, jula 1711. g. – kada je tamo vršena istraga ‘poturica’. Došli su iz Ćeklića, iz katunske nahije, predvođeni Čolak Arslanom, sinom Ibrahim-age, imama džamije u Ćeklićima, o čemu nam svjedoče i krajnji stihovi ‘Gorskog Vijenca’, kada vojvoda Batrić izvještava episkopa Danila i igumana Stefana o okolnostima jednog pokolja u Ćeklićima:

“I šta ću ti duljiti pričanje!
Koliko je ravnoga Cetinja,
Ne uteče oka, ni svjedoka,
Ni da kaže kako mi je bilo,
Te pod sablju svoju metnusmo
Koji ni se ne kće pokrstiti!

Koji li se pokloni Božiću,
Prekrsti se krstom hristijanskijem,
Uzesmo ga za svojega brata.
Kuće turske ognjem izgorjesmo
Od nevjerna domaćega vraga.

Iz Cetinja u Ćeklić pođosmo,
Ćeklićki se razbiježaše Turci,
Malo koga od njih posijekosmo,
Ma njihove kuće popalismo,

Od mečeta (mesdžida) i turske džamije
Napravismo prokletu gomilu,
Neka stoji na uklin narodu.

Nakon toga, naseljavanje Nikšića je vršeno iz četiri pravca. Jedni su bili iz plemena Grude, sjeverno od Skadarskog jezera. Drugi su došli iz Meduna i Kuča. Od poznatih bratstava spominju se Ljuhari, Ljuce, Alibašići, Ibričevići, Elezovići i posebno Mekići. Govori se da je između Mekića i Mušovića vođena borba za prevlast u ovome gradu. Jedan broj naseljenika u Nikšiću su bili i muslimani iz Pipera. Od domorodačkog stanovništva bilo je 11 porodica Ferizovića. Oni su ranije pripadali plemenu nikšićana. Svi oni koji su se naselili u Nikšić nastojali su da se grupišu prema mjestu odakle su se naselili. Posebno je postojala podjela između onih koji su živjeli u gradu, i nazivali se Onogoštanima, i onih koji su živjeli van grada, i nazivani varošanima!?

U Nikšiću su živjele i porodice Gaševića od kojih je nama najpoznatije ime alhamijado književnika i alima hfz. Salih Gašević, potom se tu nalaze porodice Gledića, Šabovića, Lačevića, Asovića, Orahovaca, Omerovića, Seferagića, Ajvazovića, Tuzovića, Strinića, Hodžića, Brunci, Redžići, Hadžajlići, Hamzagići, Kapetanovići, Bašagići…

Administracija Nikšića i okoline

U Nikšiću je 1703. g. osnovana kapetanija. U njoj je 1730. godine bilo 18 aga, i 700 vojnika. Ističe se da je u njemu bilo 18 džemata raznih rodova vojske. Prvi kapetan u Nikšiću bio je Salih-beg Danjević. On je 1687. g. stigao iz Herceg Novog sa 25 muslimanskih porodica.

Po povratku sa pohoda na Crnu Goru, Numan-paša Ćuprilić je smjenio kapetana Danjevića, i na njegovo mjesto postavio jednog od plemenika Mušovića. Tome se suprostavilo bratstvo Danjevića, zbog čega su protjerani u Hercegovinu. U epskim narodnim pjesmama, a i među narodom, posebno među Crnogorcima, najviše se spominje Hamza-beg Mušović, poznat po junaštvu i čovječnosti. Iz porodice Mušovića bili su Osman i Hamza kapetan. Bratstvo Mušovića je bilo tvrd orah, i trn u oku svim crnogorskim plemenima u okolini, a njihovi kapetani su vladali Kolašinom i Nikšićem preko stotinu godina!

Grad Nikšić je imao 8 mahala. Nazivale su se: Mušovića mahala, Hercegnovska, Podgorička, Spuška, Kučka, Piperska, Ferizovića I Grudska mahala. Muslimani iz Nikšića su širom Hercegovine, istočne Bosne, Sandžaka i Crne Gore poštovani kao hrabri borci, a posebno po svojoj čovječnosti. U Rogatici je postojalo spomen obilježje posvećeno porodicama Nikšićana koje su ovim krajevima prolazile.

Nikšićke džamije

Nikšić je imao četiri, a moguće i pet džamija u gradu, i tri u okolini.

Prva džamija: “Donjogradska džamija”, u Donjem Gradu nikšićke tvrđave, izgrađena je, kao što je naznačeno 1695.g., a možda već i sa tvrđavom 1703.g., na prijedlog tadašnjeg vezira Halil-paše, a prema fermanu sultana Mustafe drugog, za potrebe posade i doseljenika iz Risna i Herceg Novog, koji su se već naselili u Onogošt. Džamija nije imala svoga vakufa jer su njeni službenici (imami i hatibi) tretirani i plaćani kao članovi posade u tvrđavi.

Druga džamija se spominje 1713.g., i to na samoj nikšićkoj tvrđavi.

Treća džamija pod nazivom “Pašina”, odnosno glavna džamija, izgrađena je krajem 17., a početkom 18. stoljeća. Podigao ju je neki Mehmed-paša gazija, kod pašina bunara. To je bila najveća i najljepša džamija u okolini. U njoj je klanjao ugledniji sloj nikšićana. Ubrajala se u red značajnijih muslimanskih bogomolja. Upoređivana je sa Jašar-pašinom džamijom u Prištini. Temelji džamije se i dan danas mogu raspoznati. Još postoji bunar sa desne strane ulaza na tom lokalitetu u ulici Stojana Kovačevića. Nikšićani i dan danas ovaj bunar spominju imenom kojeg je nosila prelijepa nikšićka džamija – “Pašinac”.

Četvrta džamija je bila “Hadžidanušina džamija”. Podignuta je tokom prve polovine 18. stoljeća. Nalazila se ispred samih glavnih gradskih vrata. Podigao ju je prvi kapetan nikšićke tvrđave Husein-aga Danjević. U jednom od crnogorskih napada na Nikšić, zajedno sa Rusima, džamijska munara je djelimično urušena, pa se zbog toga kasnije nazivala “Krnja džamija”. U njoj je klanjala sirotinja, odnosno manje ugledniji sloj stanovništva. Srušena je, ali se raspoznaje na crtežu Artura Evansa u ‘Ilirskim pismima’. U haremu džamije je postojao bunar koji I dan danas postoji. Taj se bunar koristio sve do ozgradnje gradskog vodovoda. Nalazila se između ulica Stojana Kovačevića br. 50. I ulice Vuka Mićunovića. Tu se nalazi i muslimansko groblje (mezarje) od 552 m2. koje se pruža uzdužno ulicom Gavrila Principa, s jedne, i kuće Drašković Đorđija s druge strane po širini od 14. m.

Peta džamija je hadži Smailova džamija. Bila je najmlađa po vremenu gradnje. Izgrađena je 1804. g. Sačuvan je veoma lijep natpis na turskome jeziku. Nalazila se u Grudskoj mahali, jer je hadži Ismail Mehmedukić – Lekić bio iz Gruda. Ona je i jedina preostala džamija u Nikšiću, i pod zaštitom je države!?

Od ostalih džamija van Nikšića, koje su pripadale Nikšićkom kadiluku, odnosno kapetaniji, spominju se džamije u Grahovu, Ndolu i Crkvicama u Goranskom (Piva). Posljednji imam u Ndolu bio je Abdullah Bijedić. Poslije osvajanja ovih krajeva od strane crnogorske vojske, Abdullah Bijedić je otišao za Skoplje, u selo Hasanbegovo gdje je tkđ. bio imam. Proglašen je za gaziju. Živio je u selu Hasanbegovo, koje se sada zove Sinđelićevo. Njegovi nasljednici su promijenili prezime pa se po njemu prezivaju Avdovići. Njegov unuk Alija Avdović bio je između dva svjetska rata najistaknutiji intelektualac i revolucionar u Skoplju.

Džamija u nikšićkim Crkvicama i Goranskom je bila izgrađena dobrovoljnim prilozima vojnika – mještana, kako muslimana tako i hrišćana, sveštenika, činovnika i oficira. Alija Nametak je pojedinačno nabrojio sve darodavce.

Muslimanska groblja u Nikšiću

Nikšić je imao više muslimanskih grobalja. Nosila su naziv: Veliko groblje, Dženaza, Dojdića groblje, dva groblja na jugu varoši, jedno gdje se sada nalazi stočna pijaca, i drugo pored Mukošnice. Tu su se sahranjivali kapetani grada Mušovići, i oni prije njih, begovi i ostala elita. Postojalo je pipersko i kučko groblje u Nikšiću. Sačuvano je nekoliko lijepih grobalja, naročito groblje Mušovića.

Nikšićki bunari

Imali su nikšićki muslimani i 6 gradskih bunara. Bili su to: Pašinac kod Pašine džamije, Ljaci, Đidića, stari bunar (Bošenica), Hasovac i Čamovac.

Muslimanske epske ličnosti Nikšića

Opjevane su nekoliko epskih ličnosti nikšićkih Muslimana. Među njima: Duro Hadžimanić, Bećo Paljević, Haso Avdi Ljuca … a od mlađih: Avdo Ferizović, Zeko Danjević, Nasuf Kurbegović, Bećir Duranović, Njuško Zečević, Đulić Zilić, Ferhat Suljević, Hamza Pušević, Ramo Avdić …

Pad Nikšića u crnogorske ruke – 08. novembra 1877. god.

Nikšić je do pred crnogorsko osvajanje pripadao Hercegovačkom sandžaku, koji je bio sastavni dio Bosanskog vilajeta. Kao što je prije spomenuto, Nikšićem su dugo vladali Mušovići, od kojih su najpoznatiji bili Osman i Hamza kapetan. U vrijeme crnogorskog napada njega je branio garnizon vojske sastavljen od 3.200 ljudi, dok je na drugoj strani knjaz sakupio 7.000 Crnogoraca, što znači da je neprijatelj bio brojčano, više nego duplo, jači od Nikšićana.

Opet moramo istaći da je i ovaj podatak jedan od dokaza velike hrabrosti i čvrstine tadašnjih Nikšićana, koji su inače bili poznati ratnici širom Turskog carstva.

Crnogorci su neprekidno bombardovali Nikšić i hermetički ga izolovali tako da ni ptica nije mogla ući u ovaj grad, a kamoli municija i hrana. Grad je branio Skender-beg koji se istakao velikim junaštvom. Bombardovanje, granatiranje, a kasnije borbe prsa u prsa, nisu jenjavale do posljednjeg dana. Ne pamti se da je iko, kao Nikšićani to tada, tako junački branio svoj grad! Nikšić je bio u opsadi od avgusta 1875. g., dakle dvije godine i jedan mjesec, i za to vrijeme je dva puta bio snabdjevan potrepštinama: 28. aprila 1876. g. od strane Muhtar-paše, i 15. juna 1877. g. od strane Sulejman-paše.

Smrtni udarac u razbijanju tvrdih zidina ovog muslimanskog grada nanijeli su teški topovi koje su Crnogorci dobili od Rusa. Naime, njima su Rusi poslali 4 teška topa marke Krup koji su dovedeni morskim putem do blizi Budve. Topove je 19. avgusta dopremila jedna grčka lađa pod okriljem noći. Njih su preuzeli Crnogorci, i preko Skadarskog jezera dopremili do rijeke Crnojevića, a odatle do NIkšića! Nakon prvih plotuna razrušeni su masivni zidovi prednjih kula, i crnogorski vojnici su prodrli i osvojili rovove koji su branili sam grad. Odatle su puškama mogli da gađaju svaki cilj u gradu. Poslije ovog napada svaki otpor je bio uzaludan, tako da su Skender-beg i Nikšićani morali kapitulirati.

Predaja grada je izvršena 09. septembra 1877. godine, a knjaz je dozvolio Nikšićanima da bezbjedno napuste svoja ognjišta, i da se sele! Od 3.200 Muslimana koji su živjeli u ovome gradu samo je 30 njih izrazilo želju za ostajanjem. Muhadžiri Nikšića su najprije emigrirali ka Hercegovini, ka Mostaru, gdje su se priključili pobuni protivu tamošnjeg kadije koji nije htio odobriti njihovu borbu protivu austrougarske okupacije 1878. g. Nikšićani su zatim prešli u Sarajevo, i pridružili se hadži Lojinom odredu, i bili njegovi najbolji vojnici. Nakon zauzimanja Bosne, Austrougarska je, za kaznu, protjerala Nikšićane iz Bosne ka Nikšiću, međutim, život u svom gradu nisu mogli normalno nastaviti, jer su im kuće i imanja preoteli pravoslavni Crnogorci, nakon čega su nikšićki muhadžiri pretežno krenuli ka Sandžaku, a jedan dio njih je otišao za Skadar. Preko vidljivih i čestih grobova iznemoglih staraca, bolesnika i djece, na tom dugom i sumornom putu izbjeglištva – prouzrokovanog crnogorskom pohlepom za ubijanjem, otimanjem teritorija i imetaka, te nametanjem pravoslavlja nepravoslavno stanovništvu – mogao se odrediti put i pravac izbjeglištva slavnih i hrabrih nikšićkih Muslimana.

Možda mnogi ne znaju ali nekada su u Nikšiću postojale ukupno četiri džamije, Donjogradska, Pašina, Hadžidanuša i Hadži Ismailova, koje su sagrađene u periodu dok je Nikšić bio pod turskom vlašću.

Foto : Kolekcija B. Roganović

Nakon oslobođenja Nikšića od Turaka 1877. godine tri od ove četiri džamije su porušene tako da je do dan danas ostala „u životu“ samo Hadži Ismailova džamija.

Poznato je da se grad za vrijeme Turaka dijelio na Gornji grad (Bedem) i Donji grad unutar čijih zidina se nalazila i najstarija džamija od ove četiri. Zvala se „Donjogradska džamija“ i nju su podigli hercegovački muslimani odmah po dolasku u Nikšić. Izgrađena je zajedno sa tvrđavom 1703. godine, na predlog tadašnjeg vezira Halil paše, a prema fermanu sultana Mustafe drugog, za potrebe posade i doseljenika iz Risna i Herceg Novog. Džamija nije imala svog vakufa jer su njeni službenici (imami i hatibi) tretirani i plaćani kao članovi posade u tvrđavi. Prvi pomen o ovoj džamiji potiče iz 1695. godine.

Ispred same glavne kapije Donjeg grada, u tzv. Hercegovačkoj mahali, nalazila se džamija Hadžidanuša koju je podigao Hadži-Husejin Danević (Rišnjanin), koji je ujedno bio i prvi kapetan nikšićke tvrđave. Ona je sagrađena u prvoj polovini 18 vijeka, a interesantno je to da su je zvali i krnja džamija, jer nije imala minare.

Naime, početkom XIX vijeka Crnogorci su zajedno sa Rusima napadali grad sa namjerom da ga osvoje ali sama tvrđava Onogošt u koju su se povukli Turci nije pala. Prilikom tih napada srušen je i Begov most (danas Vukov most) a uspjeli su i da djelimično poruše i minare na ovoj džamiji iako se ona nalazila ispred samih zidina Donjeg grada. Upravo zbog toga ova džamija dobila je naziv „krnja džamija“.

U samom haremu džamije postojao je bunar koji se koristio sve do izgradnje gradskog vodovoda sredinom dvadesetih godina XX vijeka. Ostaci ove džamije mogu se vidjeti i na jednoj razglednici iz moje kolekcije koja pripada periodu s kraja dvadesetih godina XX vijeka. Interesantno je napomenuti da se ispred vrata ove džamije, na ćošku, nalazila visoka kvadratna kula, jedna od najvećih u gradu a koju je srušio pop Đoko Mijušković da bi od tog kamena ozidao vodenicu na Bistrici.

Najveća i glavna od ove četiri džamije bila je Pašina džamija, kod bunara Pašinca u Staroj varoši.

Istorijski izvori kažu da ju je zidao Mehmed-paša Gazija i ona se ubrajala u red značajnijih muslimanskih bogomolja. Petar Šobajić u svojoj knjizi „Nikšić-Onogošt“ iz 1938. godine, navodi da nije mogao da sazna kad je ona podignuta. Jedni izvori kažu da je novija od Hadžidanuše, dok po drugim ona pripada periodu s kraja 17 vijeka i početka 18 vijeka. U ovu džamiju su uglavnom išli bogatiji i otmeniji Turci dok je sirotinja išla više u obližnju džamiju Hadžidanušu. Po arhitektonskim osobinama, stilu i izgledu, ova džamija upoređivala se sa Jašar-pašinom džamijom u Prištini.

Četvrta i ujedno jedina džamija koja i danas postoji je Hadži Ismailova džamija i ona se nalazi u Grudskoj mahali. Petar Šobajić u svojoj knjizi „Nikšić-Onogošt“ najbolje je objasnio istorijat ove džamije.

„Na jednoj kamenoj ploči u ovoj džamiji očuvan je vrlo lijepo izrađen natpis na turskom i arapskom jeziku, u kom stoji označeno, kad je i ko zidao. Slova su čitka, poređana u dva reda, i kako mi je hodža pročitao na ploči piše:

„U ime Boga, opšteg dobročinitelja milostivoga, ovu zgradu počeo je praviti do sudnjeg dana da bude u njoj svjetlosti, i božjom pomoći bi dovršena, u kojoj će radi duše mrtvoga do nenog opstanka rahmet (pokoj) uživati onaj koji je podigao ovu zadužbinu, a to je Hadži Ismail, 1219. godine. Neka Bog bude zadovoljan ovim njegovim radom, na sudnjem danu neka mu duši valjadne i neka je sačuva od paklene vatre. Dalje, arapski natpis na ploči, hodža nije mogao tumačiti. Arapska 1219. godina, kad je po zapisu podignuta ova džamija, odgovara hrišćanskoj 1807. godini. Muslimani u Nikšiću pričaju da je ovu džamiju porušila vojska, kad su Crnogorci sa Rusima napali na turski Nikšić, a da je ona bila još starija, pa je po rušenju obnovio Hadži-Ismail, koji je bio od Lekića, užeg bratstva Mehmednikića, Gruda, i postavio na njoj ovaj natpis. O svom trošku bogati Hadži-Ismail je tada podigao o most preko Zete na Duklu, i on se po njemu zvao Hadži-Ismailov most“.

Nikišić su Crnogorci osvojili 1877. godine. Padom Nikšića, najveći dio Muslimana je napustio svoje domove i otišao za osmanlijskom vojskom i naselio se u Novopazarskom sandžaku gdje je živio do Balkanskih ratova. Raspadom Osmanlijske imperije, povlačenjem vojske preko Jedrena, odseljeni nikšićki Muslimani su se rasuli po svijetu. U Nikšiću su postojale četiri džamije: Pašina džamija, Hadži Danuša, Donjogradska i džamija u Grudskoj mahali. Jedina je ostala sačuvana ona u Grudskoj mahali.

nk19

Ovu džamiju sagradio je bogati trgovac hadži Ismail 1807. godine. Stavljena je pod zaštitu države 1952. godine kao istorijski spomenik ne zbog svoje arhitektonske vrijednosti nego kao jedini spomenik kulture iz doba Turaka na teritoriji Nikšića. Tako je navedeno u obrazloženju. Hadži Ismail je te iste godine sagradio i most na Duklu, na rijeci Zeti, koji i danas i ako van funkcije, postoji. Dugo se zvao Hadžov most.

U Grudskoj mahali gdje je pored Stare varoši živjelo najviše muslimanskih porodica. Naseljavajući Onogošt-Nikšic, Muslimani koji su se tu naselili, počeli su i sa izgradnjom džamija. Širenjem grada van zidina Bedema, broj takvih objekata se povećavao tako da su u samom gradu postojale 4 džamije, dok ih je 5 bilo u nešto široj okolini Nikšica. To je bila teritorija koju je obuhvatao nikšički kadiluk.

Džamije u gradu Nikšiću bile su: Donjogradska, Pašina džamija, Hadžidanuša, Hadži Ismailova tj. Grudska džamija. Džamije koje su postojale u okolini Nikšića bile su: džamija u Nudolu, džamija u Kazancima (Golija), džamija u Crkvicama (Piva), džamija u Goranskom (Piva) i džamija u Grahovu.

Najstarija džamija u Nikšiću nalazila se u njegovom dijelu koji se zvao Donji Grad, zbog čega su je često zvali i Donjogradska džamija. Nju su podigli doseljenici iz Herceg Novog i Risna. Prvi pomen o ovoj džamiji potiče iz 1695. godine. Ova džamija nije imala svoga vakufa, zbog toga što su njeni imami i hatibi tretirani i plaćani kao članovi posade u tvrđavi.

Druga džamija podignuta u Nikšicu u prvoj polovini XVIII vijeka, zvala se Hadžidanuša i bila je smještena ispred glavne gradske kapije. Nju je podigao hadži Husein Danević, Rišnjanin. Zvali su je i Krnja džamija zbog oštećenog minareta koje je stradalo prilikom borbi 1807. godine koje je vodila osmanlijska vojska sa crnogorsko-ruskim jedinicama. Šta je ova džamija posjedovala kao vakuf i ko su bili njeni službenici, nije poznato.

Glavna i najveća džamija u Nikšiću zvala se Pašina džamija. Nalazila se nedaleko od grada kod bunara zvanog Pašinac, što upućuje na zaključak o istom zadužbinaru. Džamiju je podigao izvjesni Mehmed-paša “el gazija”.

Ove tri pomenute džamije nijesu sačuvane ali su i danas, iako slabo vidljivi, ostali sačuvani temelji na kojima su ove džamije bile sagrađene.

dzamija-niksic

Četvrta džamija u gradu Nikšiću, koja i danas postoji, smještena je u Grudskoj mahali. Ovu bogomolju podigao je o svom trošku nikšički trgovac hadži Ismail Lekić, iz grudskog bratstva Mehmednikića, 1807. godine (1219. po hidžri). Džamija je podignuta na mjestu džamije koja je oštećena prilikom crnogorsko-ruskog napada na Nikšic 1807. godine.

Hadži Ismailova džamija je veoma jednostavna građevina. Kvadratna osnova je manjih dimenzija, a objekat je pokriven cetvorosvodnim krovom. Unutrašnjost džamije je takođe jednostavna.

U džamiju se ulazi kroz malo predvorje koje je podijeljeno na dva dijela, u desnom je smještena gusulhana, a u lijevom mektebska učionica, odnosno kancelarija imama ili nekog drugog službenika džamije. 

Na kamenoj ploči iznad ulaznih vrata napisan je arapsko-turskim pismom, tarih koji govori kada je i ko zidao džamiju. Slova su citka, poredjana u dva reda, a na ploci je napisan sljedeci tekst:

“U ime Boga, opšteg dobrocinitelja Milostivog,

ovu zgradu počeo je praviti do Sudnjeg dana

da bude u njoj svjetlosti

i Božjom pomoći bi dovršena,

u kojoj će radi duše mrtvoga do njenog opstanka rahmet uživati

onaj koji je podigao ovu zadužbinu, a to je Hadži Smail 1219/1807.

Neka Bog bude zadovoljan ovim njegovim radom, na Sudnjem danu,

Neka mu duši valjadne

I neka je sačuva od paklene vatre”.  

Molitveni prostor osvjetljava dnevna svjetlost sa ukupno 6 prozora (po dva prozora sa tri strane). U zidu okrenutom prema Meki nalazi se mihrab, ovalna niša, prema kojoj se vjernici okreću prilikom molitve.

Digital image

Mihrab Hadži-Ismailove džamije u Nikšiću

Hadži-Ismailova džamija ima i drveni mimber sa kojeg imam obavlja hutbu petkom prije džuma namaza.

Digital image

Mimber Hadži-Ismailove džamije u Nikšiću

U unutrašnjosti džamije nalazi se i mahfil – galerija koja je smještena duž cijelog zida iznad glavnog ulaza.

Digital image

Mahfil Hadži-Ismailove džamije u Nikšiću

Uz desni zid džamije sa vanjske strane, gledano sa glavnog ulaza, smješten je kameni minaret visine oko 15 metara. Pri njegovom gornjem dijelu nalazi se šerefet – balkon, koji služi mujezinu za pozivanje vjernika na molitvu. Minaret Haži-Ismailove džamije je izgrađen od lijepo klesanih kamenih kvadara. Osnova minareta je pravougaonog oblika da bi se nastavila u valjkastom obliku. Unutar minareta, do šerefeta vodi spiralno stepenište. Od šerefeta dimenzije minareta su neproporcionalne, što ukazuje na to da je taj dio rađen prilikom neke od sanacija džamije.

Digital image

Munare Hadži-Ismailove džamije u Nikšiću

 

Digital image

Munare Hadži-Ismailove džamije u Nikšiću

Pored džamije zna se da je hadži Ismail sagradio i most u Nikšiću o kome će u nastavku teksta biti više riječi.



About the Author

admin





Matica muslimanska Crne Gore